Digitale soevereiniteit en de toekomst van de Europese veiligheid 

Een gesprek met Mateo Valero, directeur van het
Barcelona Supercomputing Center

Kunstmatige intelligentie verandert de manier waarop organisaties mensen, gebouwen en kritieke infrastructuur beheren. Naarmate platforms voor personeelsbeheer slimmer worden en beveiligingssystemen steeds meer samenvloeien met data analyse, ontstaat een fundamentele vraag: wie beheert de technologie achter deze mogelijkheden?

Voor Europa reikt het antwoord verder dan innovatie. Het gaat om digitale soevereiniteit, veerkracht, cyberbeveiliging en concurrentievermogen op lange termijn.

Om deze uitdagingen te bespreken sprak Federico Winer, Innovation Analyst bij Primion, met Mateo Valero, oprichter en directeur van het Barcelona Supercomputing Center (BSC) en een van Europa’s belangrijkste pleitbezorgers op het gebied van supercomputing, kunstmatige intelligentie en halfgeleiderstrategie.

Hun gesprek gaat over de vraag waarom rekenkracht een strategisch bedrijfsmiddel wordt, wat dit betekent voor technologieën voor personeelsbeheer en beveiliging, en hoe Europa zijn positie kan versterken in een steeds competitiever digitaal landschap.

De kern van moderne soevereiniteit: microchips en rekenkracht

Federico Winer:
U benadrukt dat technologische soevereiniteit en microchips van vitaal belang zijn. Waarom?

Mateo Valero:
“Zonder chips is er geen paradijs. We maken een enorme technologische revolutie door, maar processoren zijn de fundamentele motoren die alles laten werken. De werkelijke soevereiniteit van een staat wordt tegenwoordig niet meer uitsluitend afgemeten aan zijn bewapening, maar aan zijn rekencapaciteit, de enorme hoeveelheid gegevens waarover hij beschikt en de instrumenten voor kunstmatige intelligentie (AI) die hij beheerst. Zonder dat bestaat soevereiniteit vrijwel niet.

Het is een diepgaand probleem dat vaak verkeerd wordt gediagnosticeerd. De echte valkuil is niet de discussie over waar datacenters moeten worden gevestigd. Doordat de Amerikanen alle hardware wereldwijd in handen hebben, kunnen zij volledig en eenzijdig bepalen of de rest van de wereld operationele machines ontvangt. Als zij onze levering stopzetten, zijn we volledig verloren.

Binnen AI zijn twee grote machtsblokken ontstaan: de Verenigde Staten en China. Noord Amerika heeft met alle mogelijke middelen geprobeerd te verhinderen dat China snelle chips kon produceren, maar dat is mislukt. Aziatische producenten beheersen technologie van 7 en 5 nanometer zonder problemen, tegenover 3 nanometer in het Westen. Enkele weken geleden bezocht ik de krachtigste supercomputer ter wereld, LineShine in Shenzhen. En ja, die is volledig Chinees.“

Federico Winer:
Hoe kan de publieke wetenschap concurreren met technologiereuzen als Google, Meta en OpenAI?

Mateo Valero:
“Het is een ongelijke strijd, omdat deze bedrijven tot honderd keer meer geld besteden, terwijl echte fundamentele wetenschap aan openbare universiteiten ontstaat. Bovendien stimuleren de Verenigde Staten gesloten ecosystemen. Trump verbood zelfs overdrachten omdat hij algoritmen als nationale wapens beschouwde. China zet momenteel juist in op open modellen om het Westen aan te trekken.“

Federico Winer:
Welke rol blijft er voor Europa over op deze geopolitieke technologiekaart?

Mateo Valero:
“Europa moet het roer radicaal omgooien. Ons grootste en zwaarste probleem is dat we niet onder één vlag handelen. Er is een alarmerend gebrek aan leiderschap bij een politieke klasse die eenvoudigweg niet begrijpt hoe strategisch belangrijk supercomputing en het ontwerpen van een eigen chiparchitectuur zijn. Het is pure fantasie om mooie ideeën over ethische en private AI te willen ontwikkelen als we niet over fysieke en structurele controle beschikken. Als de volledige architectuur afhankelijk is van hardware die in het buitenland is ontworpen en gepatenteerd, zullen anderen ons blijvend klemzetten en controleren.“

Federico Winer:
Is het werkelijk haalbaar om in Europa vanaf nul chips te ontwerpen en te concurreren met de wereldmachten?

Mateo Valero:
“Dat is absoluut haalbaar en gebeurt al in Catalonië. We hebben die stap gezet omdat het ecosysteem ons een deur opende via het revolutionaire concept van open hardware, volledig ondersteund door de RISC V architectuur. Dit instrument betekent dezelfde kwalitatieve sprong die Linux voor besturingssystemen heeft gebracht. Het stelt ons in staat openbare instructies vrij te gebruiken om processoren op maat te bouwen.

Nu we de fysieke grenzen van miniaturisering naderen, wordt de enorme flexibiliteit om verschillende typen chips samen te stellen de belangrijkste prioriteit. Open hardware ligt binnen bereik. We hebben alleen nog een krachtige, gezamenlijke politieke wil nodig om dit eindelijk goed te plannen.“

Federico Winer:
Hoe concurreert u met de enorme software ecosystemen waarover Intel en Nvidia al beschikken?

Mateo Valero:
“Dat is het keerpunt waarop de werkelijke strijd wordt beslist. Het maken van de processorkern is slechts het topje van de ijsberg. Daarna moet de chip programma’s efficiënt kunnen uitvoeren. Bedrijven als Intel en Nvidia genieten een historisch monopolie doordat ze over talloze vooraf geoptimaliseerde toepassingen beschikken.

Het open RISC V initiatief heeft echter een enorme impact, omdat legers van onderzoekers over de hele wereld tegelijkertijd verbeteringen voor die standaard programmeren. Dankzij dit gezamenlijke werk garandeer ik dat RISC V processoren binnen tien jaar de markt zullen veroveren en volledig zullen domineren. Europa moet hierbij aansluiten.“

Federico Winer:
Maakt u zich zorgen over de huidige wereldwijde communicatie en monopolies?

Mateo Valero:
“Zeer zeker. Wereldwijde verbindingen zijn afhankelijk van uiterst kwetsbare onderzeese kabels en satellietsystemen die door één monopolist worden beheerd. Elon Musk beschikt tegenwoordig over geopolitieke macht die ver boven de invloed van de wetenschap uitstijgt. Als hij besluit het signaal van zijn satellieten uit te schakelen, laat hij de Oekraïense bevolking twee volledige dagen onder Russisch vuur liggen.“

Federico Winer:
Welke dringende en concrete problemen zal kwantumcomputing kunnen oplossen?

Mateo Valero:
“Hoewel kwantumtechnologie een poolwinter doormaakt, is de vooruitgang solide. Kwantumcomputers lossen problemen op waarvoor een klassieke supercomputer duizenden jaren nodig zou hebben. Ze werken met volledig andere rekenmethoden en verlagen de temperatuur tot het uiterste om supergeleiders te creëren. Met slechts 25 qubits kunnen tegenwoordig al uiterst complexe wiskundige bewerkingen worden uitgevoerd. Stabiliteit en betrouwbaarheid vormen nog uitdagingen, maar deze technologie zal ons op korte termijn verrassen. In combinatie met fusie energie wordt zij van vitaal belang om klimaatverandering te beperken.“

Federico Winer:
Wanneer zullen artsen behandelingen op digitale tweelingen testen voordat ze ons medicijnen geven? 

Mateo Valero:
“Mijn grootste droom en de ultieme wetenschappelijke uitdaging voordat ik met pensioen ga, is het realiseren van een volledige digitale tweeling van het menselijk lichaam en de hersenen. Het is een fascinerende uitdaging, want niemand weet nog met absolute zekerheid hoe één neuron werkelijk functioneert.“ 

Federico Winer:
Er bestaan zorgen over de toepassing van deze technologieën in de echte wereld: werkloosheid, gegevens, veiligheid en meer. Wat maakt u optimistisch over de toekomst? 

Mateo Valero:
“Elke revolutie heeft onzekerheid veroorzaakt, maar ook uitzonderlijke kansen gecreëerd. Het belangrijkste is dat we deze mogelijkheden verantwoord ontwikkelen. Als Europa technologische excellentie kan combineren met zijn inzet voor veiligheid, privacy, openheid en mensgerichte innovatie, geloof ik dat we een toekomst kunnen opbouwen die zowel concurrerend als betrouwbaar is. Dat is een toekomst die het nastreven waard is.“

Federico Winer:
Zullen we uiteindelijk een AI kunnen creëren die ons niet beheerst? 

Mateo Valero:
“Elke belangrijke technologie in de geschiedenis kent een dubbel gebruik. Verkeerd toegepast veroorzaakt zij enorme schade, maar toch is zij van vitaal belang. Ik vertrouw er volledig op dat wij als mensheid de juiste weg zullen vinden om een ethische, mensvriendelijke, beheersbare en werkelijk samenwerkende AI te creëren die helpt de problemen van de toekomst op te lossen.“

Achter de schermen: een supercomputer in een kapel 

Federico Winer:
Waarom werd de MareNostrum supercomputer in een oude kapel ondergebracht?

Mateo Valero:
“Het belangrijkste doel was om te slagen voor de veeleisende Top 500 tests, waarmee de prestaties van supercomputers wereldwijd worden gemeten en gerangschikt. Het probleem was dat er op de universiteit geen enkele andere ruimte met de benodigde afmetingen beschikbaar was. De professor was pragmatisch: ‘Welke betere bestemming kan een kapel hebben dan het onderbrengen van een grote computer?’

Deze bijzondere locatie leverde ons ook mooie anekdotes op. De schrijver Dan Brown bezocht ons, zag de machine in die mystieke sfeer en vond er inspiratie voor zijn bekende roman Origin. Mijn zeer religieuze moeder sprak daarentegen een maand lang niet met mij. Ze zei dat ik vanwege deze zonde naar de hel zou gaan. De kapel was echter al ontwijd en deed dienst als leslokaal. Hoe dan ook, er moet altijd een brug bestaan tussen kennis en spiritualiteit.“

Over Mateo Valero

Prof. Mateo Valero Cortés is oprichter en directeur van het Barcelona Supercomputing Center (BSC), het nationale supercomputingcentrum van Spanje. Onder zijn leiding is het BSC uitgegroeid tot een van Europa’s belangrijkste onderzoeksinstellingen op het gebied van high performance computing, kunstmatige intelligentie, chiparchitecturen en digitale innovatie. Het centrum beheert MareNostrum 5, een van de krachtigste supercomputers van Europa.

Over de auteur

Dr. Federico Winer is Innovation Analyst bij Primion. Zijn werk richt zich op opkomende technologieën, bedrijfstransformatie met AI, innovatie in personeelsbeheer, digitale veerkracht en de toekomst van geïntegreerde beveiliging in Europa.